اين اولا ، و اما ثانيا ، ممكن است امر بخروج و هبوط كنايه باشد از نهى از ماندن در آن بهشت ، و ميانه ملائكه ، نه از اصل بودن در آنجا ، و عروج و عبور ، خلاصه ماندن ابليس چون ملائكه در بهشت ممنوع شد ، نه بالا رفتن و عبورش از آن . و اين معنا از آياتى كه مىفرمايد : ابليس باسمان مىرفت ، تا استراق سمع كند ، نيز استفاده مىشود ، در روايات هم آمده : كه شيطانها تا قبل از بعثت عيسى ع ، تا آسمان هفتم بالا مىرفتند ، همين كه آن جناب مبعوث شد ، از آسمان چهارم به بالا ممنوع شدند ، و سپس وقتى پيامبر اسلام ( ص ) مبعوث شد ، از همه آسمانها ممنوع گرديدند ، و هدف تيرهاى شهاب قرار گرفتند . جواب سوم از اشكال دوم اينكه : در كلام خداى تعالى نيامده كه ابليس داخل بهشت شده باشد ، و بنا بر اين اصلا موردى براى اشكال نمىماند ، آنچه در اين باره آمده ، در روايات است ، كه آن هم بخاطر اينكه روايات آحاد است ، و به حد تواتر نمىرسد ، قابل اعتناء نيست ، علاوه بر اينكه احتمال آن هست كه راويان آنها روايت را نقل بمعنا كرده باشند ، و عين الفاظ امام را نياورده باشند ، و به همين خاطر چيزى در كلمات آنان اضافه شده باشد . تنها آيه اى از قرآن كه دلالت دارد بر اينكه ابليس داخل بهشت شده حكايت كلام ابليس بادم است ، كه مىفرمايد : ( وَقالَ ما نَهاكُما رَبُّكُما عَنْ هذِه الشَّجَرَةِ ، إِلَّا أَنْ تَكُونا مَلَكَيْنِ ، أَوْ تَكُونا مِنَ الْخالِدِينَ ، ابليس به آن دو گفت : پروردگارتان شما را از اين درخت نهى نكرد ، مگر براى اينكه دو فرشته نباشيد ، و از كسانى نشويد كه جاودانه در بهشت هستند ) « 1 » . و دلالتش بر اين معنا از اين جهت است كه كلمه ( هذا - اين درخت ) ، در آن آمده ، و چون اين كلمه مخصوص اشاره به نزديك است ، پس گويا ابليس در نزديكى آن درخت بان اشاره كرده و اين سخن را بادم گفته است . و لكن استدلال به اين آيه نيز درست نيست ، براى اينكه اگر كلمه ( هذا ) همه جا دلالت بر نزديك بودن مكانى مشار اليه باشد ، بايد در آيه : ( وَلا تَقْرَبا هذِه الشَّجَرَةَ ، فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ ) ، « 2 » كه نهى خدا و خطابش بادم و همسر اوست ، اين دلالت را بكند ، و حال آنكه خدا بزرگتر از آنست كه به نزديكى و دورى مكانى توصيف شود ، ( پس هم چنان كه در اين آيه دلالت ندارد ، چه مانعى دارد كه بگوئيم در آن آيه نيز دلالت ندارد ) . و در كتاب عيون « 3 » اخبار الرضا ( ع ) ، از عبد السلام هروى ، روايت آمده كه گفت : به حضرت رضا ( ع ) عرضه داشتم : يا بن رسول اللَّه ( ص ) ، از درختى كه آدم و حوا از آن خوردند برايم بگو ، تا

--> 1 - سوره اعراف آيه 20 2 - سوره اعراف آيه 19 3 - عيون اخبار الرضا ج 2391 ح 1